Gidsen ondersteunen onderzoekers bij moeilijk deelbare data

Niet alle onderzoeksdata kunnen openlijk worden gedeeld. Naast persoonsgegevens kunnen datasets ook gevoelig zijn om ethische, culturele, commerciële of logistieke redenen. Veldnotities uit etnografisch onderzoek bevatten bijvoorbeeld vaak observaties van de onderzoeker of contextuele informatie over deelnemers die zorgvuldig behandeld moet worden.

Tegelijkertijd willen veel onderzoekers hun data beschikbaar maken voor hergebruik, in lijn met het open science-principe: zo open als mogelijk, zo gesloten als nodig. In de praktijk roept dat vragen op: Wat kan veilig gedeeld worden? Wat moet beschermd blijven? En hoe kun je complexe kwalitatieve data voorbereiden voor hergebruik?

Het project Beyond Personal Data ontwikkelde een reeks gidsen die onderzoekers helpen bij het beantwoorden van deze vragen. De gidsen richten zich op niet-persoonsgebonden maar wel gevoelige data in de sociale en geesteswetenschappen en vertalen beleidsmatige en ethische overwegingen naar concrete stappen die onderzoekers in hun eigen projecten kunnen toepassen.

De gidsen bouwen voort op drie thematische workshops voor beginnende onderzoekers. Alle bijbehorende trainingsmaterialen, zoals lesplannen, presentaties en oefeningen, zijn open beschikbaar gesteld zodat ze ook gebruikt kunnen worden in andere trainingen en ondersteuningsprogramma’s.

Het project heeft drie gidsen opgeleverd, die elk een ander aspect behandelen van het delen van moeilijk deelbare data in de SSH. Samen bieden ze een praktisch startpunt voor onderzoekers die hun data toegankelijk willen maken, metethische en juridische grenzen in het oog

Al het materiaal is enkel beschikbaar in het Engels.

De introductiegids legt uit waarom sommige datasets lastig te delen zijn en hoe onderzoekers toch op een verantwoorde manier toegang kunnen bieden. Daarbij wordt het begrip ‘delen’ breed opgevat: van het gecontroleerd delen van data met collega’s tot het publiceren van datasets in een vertrouwde datarepository.

De gids bevat praktijkvoorbeelden en adviezen van specialisten in datamanagement. Ook wordt toegelicht hoe veilige onderzoeksomgevingen, zoals de SANE secure analysis environment, kunnen helpen om toegang te geven tot gevoelige data zonder vertrouwelijkheid in gevaar te brengen.

Lees de introductiegids en bekijk de open gelicentieerde trainingsmaterialen van de workshop.

Veldnotities vormen zijn een belangrijke bron in kwalitatief onderzoek binnen disciplines zoals archeologie, sociologie en culturele antropologie. Ze variëren van handgeschreven, ongestructureerde aantekeningen in een notitieboek tot digitaal ingevulde formulieren.

Veldnotities leggen observaties, interpretaties en context tijdens veldwerk vast, maar kunnen ook persoonlijke reflecties van de onderzoeker of identificeerbare informatie over deelnemers bevatten.

Deze gids introduceert veldnotities: wat ze zijn en hoe ze worden gebruikt. Daarnaast wordt ingegaan op de vraag wanneer veldnotities wel of niet gedeeld kunnen worden, welke juridische en ethische voorwaarden daarbij een rol spelen en hoe onderzoekers veldnotities kunnen voorbereiden voor publicatie of gecontroleerde toegang.

Lees en download de gids over het delen van veldnotities en bekijk de open gelicentieerde trainingsmaterialen van de workshop.

Het delen van data uit veldonderzoek kan vragen oproepen over onderzoeksethiek en de belangen van betrokken gemeenschappen. Deze gids introduceert de CARE principes en hun relevantie voor datagovernance van inheemse volkeren.

Daarnaast verkent de gids hoe deze principes inspiratie kunnen bieden voor datagovernance in participatief onderzoek met andere, soms kwetsbare, gemeenschappen. Dit wordt beschreven als een ‘CARE-informed’ benadering.

De gids bespreekt hoe universiteiten en onderzoekers CARE-geïnformeerde werkwijzen kunnen integreren in datamanagement en ethische toetsing. Ook bevat het reflectievragen, voorbeelden en best practices die beginnende onderzoekers helpen om na te denken over verantwoord data delen in samenwerking met gemarginaliseerde gemeenschappen.

Lees de gids over de ethiek van het delen van veldwerkdata en de CARE principes en bekijk de open gelicentieerde trainingsmaterialen van de workshop.

Volgens Deborah Thorpe, projectlid van Beyond Personal Data en Training Coordinator bij DANS, vraagt verantwoord datamanagement en het delen van FAIR-data (Findable, Accessible, Interoperable en Reusable) om zorgvuldige afwegingen wanneer gevoelige informatie een rol speelt.

“Onderzoekers moeten een balans vinden tussen openheid en ethische verantwoordelijkheid. De gidsen ondersteunen dat proces door complexe vraagstukken te vertalen naar praktische richtlijnen die onderzoekers in hun dagelijkse werk kunnen toepassen.

Tijdens de workshops zijn meer dan 95 deelnemers getraind door research data specialisten en domeinexperts uit verschillende disciplines. Dat was een uitdagend maar waardevol proces. We hopen dat de ontwikkelde materialen levende bronnen worden die door anderen worden gebruikt, aangepast en verder ontwikkeld.”

Ook projectmanager bij SURF, dr. Maithili Kalamkar, kijkt positief terug op het project:

“Het project was een interessante zoektocht naar oplossingen voor data die moeilijk te delen zijn. In de workshops verkenden we hoe technische vereisten en verschillende principes voor data delen samenkomen. Ik ben trots op de manier waarop projectleden uit verschillende organisaties en achtergronden hebben samengewerkt om datavraagstukken aan te pakken die vaak onderbelicht blijven. We hopen dat de projectresultaten breed worden gebruikt en verder worden ontwikkeld.”

Het project Beyond Personal Data: a new initiative to support early-career researchers with hard-to-share data liep twaalf maanden en werd gefinancierd door de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) via het Thematic Digital Competence Centre Social Sciences & Humanities (TDCC-SSH).

Het project stond onder leiding van RDNL-consortiumpartners SURF en DANS, in samenwerking met de Universiteit Leiden, Erasmus Universiteit, ODISSEI en het Promovendi Netwerk Nederland (PNN).

Met een focus op niet-persoonsgebonden maar gevoelige data bood het project praktische richtlijnen voor FAIR datapraktijken, met name in situaties waarin ethische, commerciële of logistieke beperkingen het delen van data complex maken. Het projectteam bedankt de financiers voor hun steun en alle sprekers en deelnemers aan de workshops voor hun bijdrage.